Авиациялық апаттарда байланыс қателері критикалық фактор болып қала береді, олар көбінесе тілдік кедергілерден және күрделі терминологиямен байланысты когнитивтік жүктемеден туындайды. Ағылшын тілі жаһандық стандарт болғанымен, Орталық Азиядағы үштілді (қазақ-ағылшын-орыс) операциялық орта тұжы-рымдамалық баламалылық пен кәсіби даярлықта бірегей қиындықтар туғызады. Бұл зерттеу үштілді авиациялық тезаурустың біріктірілген лингвистикалық және технологиялық негізін әзірлеу арқылы болашақ авиация мамандарын даярлауда қазіргі құралдардағы тек «сипаттамалық» тәсілдің олқылығын толтырады. Дәстүрлі сызықтық сөздіктерден айырмашылығы, бұл жобада интуитивті түсінуді жеңілдету үшін семантикалық бай-ланыстарды (гиперонимдер, гипонимдер және коллокациялар) көрсететін ICAO, EASA және IATA стандарттарына негізделген «концептуалды түйіндер» (Concept Nodes) архитектурасы қолданылады. Зерттеу барысында 5 800 мамандандырылған терминнен тұратын үлкен корпус талданды, оның көлемін 10 000 бірлікке дейін кеңейту жоспарланған. Теориялық негіз психолингвистикалық стрессті азайтуға арналған 3D-визуализация, бұлыңғыр іздеу (fuzzy-match) алгоритмдері және стандартталған аудио модульдері бар мобильді қосымша түрінде жүзеге асырылды. Әзірленген құралдың тиімділігі мен тәжірибелік маңыздылығы «SCAT» әуе компаниясы мен «405-ші авиажөндеу зауытының» ресми сараптамалық қорытындылары арқылы расталды. Нәтижелер көпөлшемді тезаурус тәсілі аударма кідірістері мен когнитивті қателерді айтарлықтай азайтып, жаһандық авиациялық қауіпсіздік пен мамандарды даярлау сапасын арттыру үшін тиімді шешім ұсынатынын көрсетеді.
БОЛАШАҚ АВИАЦИЯ МАМАНДАРЫНЫҢ КОГНИТИВТІК ЖҮКТЕМЕСІН АЗАЙТУҒА БАҒЫТТАЛҒАН ҮШТІЛДІ МОБИЛЬДІ ТЕЗАУРУСТЫ ДАЙЫНДАУ
Жарияланған September 2026
0
0
Аңдатпа
Тіл
English
Кілтті сөздер
болашақ маман
үштілді тезаурус
авиация
когнитивтік жүктеме
авиациялық коммуникация
семантикалық модельдеу
Дәйексөздерді қалай жазу керек
[1]
Anayatova R., Tulekova G., Suranchiyeva N., Ryabchenko I., Kuanyshbayev B., . 2026. БОЛАШАҚ АВИАЦИЯ МАМАНДАРЫНЫҢ КОГНИТИВТІК ЖҮКТЕМЕСІН АЗАЙТУҒА БАҒЫТТАЛҒАН ҮШТІЛДІ МОБИЛЬДІ ТЕЗАУРУСТЫ ДАЙЫНДАУ. Абай атындағы ҚазҰПУ Хабаршысы. Педагогика ғылымдары сериясы. 91, 3 (Вер 2026), 333–341. DOI:https://doi.org/10.51889/2959-5762.2026.91.3.030.
